به گزارش خبرنگار مهر، محمدرضا شالبافان، در نشست خبری هفته سلامت روان حضورپیدا کرد و با اشاره به اقدامات این دفتر برای پاسخگویی به نیازهای سلامت روان جامعه در شرایط بحران، گفت: در یک سال گذشته، کشور با بحران‌های متعددی از جمله حادثه بندر شهید رجایی، جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان مواجه بود و مدیریت پیامدهای روانی و اجتماعی این حوادث در دستور کار وزارت بهداشت قرار گرفت.
وی افزود: از ابتدای جنگ رمضان تاکنون، حدود ۳ میلیون نفر در برنامه‌های غربالگری سلامت روان و دریافت مداخلات تخصصی مورد نیاز قرار گرفته‌اند.
مدیرکل دفتر سلامت روان وزارت بهداشت، با اشاره به راه‌اندازی خدمات مشاوره سلامت روان در خط ۱۹۰ گفت: در میانه جنگ رمضان، بخش نهم این خط به ارائه خدمات سلامت روان در شرایط بحران اختصاص یافت و در برخی روزها به حدود ۵ هزار تماس پاسخ داده شد.
شالبافان ادامه داد: این خدمات با همکاری روان‌شناسان دانشگاه‌های علوم پزشکی سراسر کشور و با مشارکت متخصصان دارای حداقل مدرک کارشناسی ارشد ارائه شد. استقبال مردم از این خدمت، با وجود تازه‌راه‌اندازی بودن آن، قابل توجه بود.
وی با بیان اینکه مداخلات سلامت روان در بحران‌ها و بلایا در سطح کشور گسترش یافت، تصریح کرد: این خدمات سه گروه اصلی را پوشش داد؛ نخست، افرادی که در مناطق آسیب‌دیده یا مورد حمله قرار گرفته بودند؛ دوم، افرادی که در پی بحران و آسیب‌های ناشی از آن برای دریافت خدمات جسمی به بیمارستان‌ها مراجعه می‌کردند؛ و سوم، افرادی که با علائم اختلالات سلامت روان به مراکز خدمات جامع سلامت مراجعه داشتند.
غربالگری اختلال استرس پس از سانحه در مراکز سلامت
شالبافان با اشاره به توسعه برنامه‌های غربالگری سلامت روان در مراکز خدمات جامع سلامت کشور گفت: با همکاری مرکز مدیریت شبکه، غربالگری اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) در سامانه یکپارچه بهداشت کشور، در کنار غربالگری اضطراب، افسردگی و سایر مشکلات روانی، تعریف شد.
وی افزود: اکنون علائم اولیه اختلال استرس پس از سانحه و افکار خودکشی نیز در کنار سایر مشکلات سلامت روان مورد بررسی قرار می‌گیرد تا افراد نیازمند خدمات تخصصی، شناسایی و به مسیر مناسب دریافت خدمات هدایت شوند.
مدیرکل دفتر سلامت روان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با اشاره به توسعه برنامه «سراج» (سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد) اظهار کرد: این برنامه الگویی یکپارچه برای ارائه خدمات سلامت روان است که از مراکز خدمات جامع سلامت آغاز می‌شود و در سطح تخصصی‌تر، خدمات روان‌پزشکی، روان‌شناسی و مددکاری اجتماعی را در اختیار افرادی قرار می‌دهد که به خدمات گسترده‌تر و مداخلات بین‌بخشی نیاز دارند.
وی ادامه داد: شمار مراکز سراج در پایان سال گذشته ۱۰۴ مرکز بود و با افتتاح مرکز شماره ۱۵ در شهرستان میناب در اردیبهشت ۱۴۰۵ و توسعه بعدی این برنامه، تعداد مراکز فعال به ۱۰۵ مرکز افزایش یافت.
شالبافان با اشاره به همکاری بخش‌های مختلف وزارت بهداشت، دانشگاه‌های علوم پزشکی، انجمن‌های علمی و سازمان‌های مردم‌نهاد در توسعه این برنامه گفت: درخواست دانشگاه‌های علوم پزشکی برای راه‌اندازی مراکز جدید همچنان ادامه دارد که نشان‌دهنده نیاز مناطق مختلف به این خدمات است.
وی تأکید کرد: خدمات ارائه‌شده در خط ۱۹۰، مراکز خدمات جامع سلامت و مراکز سراج رایگان است. خدمات سراج نیز در ساختار ارجاع شبکه بهداشت و درمان تعریف شده و امکان دسترسی افراد نیازمند به خدمات تخصصی سلامت روان را فراهم می‌کند.
ضرورت شنیدن روایت بیماران روان‌پزشکی و خانواده‌های آنان
شالبافان با تأکید بر ضرورت ارتقای سواد سلامت روان در جامعه گفت: یکی از درخواست‌های مهم ما از رسانه‌ها این است که پیام گفت‌وگو با بیماران روان‌پزشکی و خانواده‌های آنان را به مردم منتقل کنند؛ زیرا جامعه امروز بیش از گذشته به شنیدن و شنیده‌شدن نیاز دارد.
وی با اشاره به شعار امسال سازمان جهانی بهداشت و برنامه‌های اطلاع‌رسانی وزارت بهداشت افزود: فرهنگ شنیدن روایت‌های افراد و فراهم‌کردن فرصت گفت‌وگو درباره مشکلات روانی، می‌تواند به عبور جامعه از بحران‌ها کمک کند. در همین راستا، پویش «بازگشت به آرامش پس از بحران» نیز طراحی و اطلاع‌رسانی شده است.
مدیرکل دفتر سلامت روان وزارت بهداشت، با اشاره به نتایج مطالعه‌ای که به گفته وی در ماه‌های اخیر نهایی شده و در یکی از مجلات معتبر به چاپ رسیده است، اظهار کرد: اطلاعات مردم درباره نیاز به دریافت کمک در زمینه سلامت روان و برخی باورهای نادرست درباره بیماری‌های روان‌پزشکی وضعیت مناسبی دارد، اما همچنان فاصله‌گرفتن از بیماران روان‌پزشکی و تمایل‌نداشتن به گفت‌وگو با آنان درباره مشکلاتشان، از چالش‌های موجود است.
وی افزود: لازم است فرهنگ گفت‌وگو، شنیدن و شنیده‌شدن در خانواده‌ها و جامعه تقویت شود تا افراد بتوانند بدون ترس از قضاوت و طردشدن، درباره مشکلات سلامت روان خود صحبت کنند و برای دریافت کمک تخصصی اقدام کنند.
شالبافان همچنین با اشاره به اهمیت شناخت اختلال استرس پس از سانحه گفت: اگرچه آگاهی عمومی درباره اضطراب، افسردگی و وسواس افزایش یافته است، شناخت اختلال استرس پس از سانحه همچنان نیازمند اطلاع‌رسانی بیشتر است و رسانه‌ها می‌توانند در شناسایی علائم و افزایش آگاهی عمومی نقش مؤثری داشته باشند.
شالبافان با اشاره به نتایج آخرین پیمایش انجام‌شده در سال ۱۴۰۱، افسردگی را شایع‌ترین اختلال روانی در کشور دانست و بر ضرورت گسترش پوشش خدمات روان‌درمانی، تأمین داروهای روان‌پزشکی و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول برای ارتقای سلامت روان جامعه تأکید کرد.
وی با بیان اینکه افسردگی در صدر اختلالات روانی قرار دارد، اظهار کرد: پس از افسردگی، اختلالات اضطرابی و سایر اختلالات روانی نیز از مشکلات شایع جامعه هستند.
شالبافان پوشش خدمات روان‌درمانی و روان‌پزشکی در مراکز دولتی گفت: خدمات روان‌درمانی در مراکز دولتی ارائه می‌شود و خدمات پزشکی و روان‌پزشکی نیز مانند سایر تخصص‌ها در بخش دولتی و از طریق سازوکارهای مربوط به پوشش خدمات درمانی در دسترس است؛ با این حال، لازم است پوشش این خدمات در بخش دولتی گسترش یابد و در بخش خصوصی نیز سازوکارهای مشخص و مبتنی بر شواهد علمی برای مدیریت منابع مالی حوزه سلامت تعریف شود.
وی با اشاره به نیاز روزافزون جامعه به خدمات سلامت روان افزود: اقدامات خوبی در این زمینه انجام شده است، اما همچنان به گسترش پوشش خدمات و تسریع اقدامات نیاز داریم. بخش‌های مختلف وزارت بهداشت نیز در این زمینه پیگیری‌های مستمری دارند.
ضرورت رسیدگی فوری به کمبود داروهای روان‌پزشکی
وی در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت تأمین داروهای روان‌پزشکی و مشکلات بیماران نیازمند این داروها اظهار کرد: موضوع تأمین داروهای روان‌پزشکی به توجه ویژه نیاز دارد و بخش‌های مختلف وزارت بهداشت، به دستور وزیر بهداشت، این موضوع را پیگیری می‌کنند. همچنین انجمن‌های علمی مرتبط نیز به‌طور مستمر وضعیت تأمین این داروها را رصد کرده و درخواست‌ها و پیشنهادهای خود را برای رفع مشکلات مطرح می‌کنند.
شالبافان با اشاره به مشکلات موجود در صنعت داروسازی کشور گفت: مشکلات عمومی تأمین دارو بر بخش‌های مختلف این صنعت تأثیر گذاشته است، اما کمبود داروهای روان‌پزشکی به‌ویژه نیازمند توجه جدی و فوری است.
وی ادامه داد: برخی داروها با کمبودهای جدی مواجه‌اند و در بعضی موارد ممکن است داروهای جایگزین، دست‌کم به‌طور موقت، وجود داشته باشند؛ با این حال، نمی‌توان برای همه بیماران جایگزینی دارو را به‌سادگی انجام داد. برخی بیماران، به‌ویژه مبتلایان به اختلالات روان‌پزشکی، ممکن است امکان تغییر دارو حتی به داروی مشابه را نداشته باشند. بنابراین، لازم است دسترسی به داروهای مورد نیاز این بیماران با سرعت بیشتری بهبود یابد.
وی با تأکید بر ضرورت حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر و افراد دارای معلولیت جسمی و روانی گفت: سازمان بهزیستی به‌عنوان یکی از نهادهای اصلی حمایت از افراد دارای معلولیت و بیماران مزمن، در این زمینه فعالیت‌هایی انجام می‌دهد؛ در عین حال، وزارت بهداشت نیز برنامه‌های ویژه‌ای برای ارتقای سلامت روان جامعه دارد.
شالبافان افزود: در تعامل با انجمن‌های مرتبط، جلساتی برگزار شده و دغدغه‌ها و راهکارهای پیشنهادی بررسی شده است؛ چراکه حمایت از این گروه‌ها موضوعی بین‌بخشی است و به همکاری دستگاه‌های مختلف نیاز دارد.
وی با اشاره به برخی حمایت‌های درمانی از افراد مبتلا به اختلالات روان‌پزشکی اظهار کرد: در برنامه‌های سالانه وزارت بهداشت، اقداماتی برای حمایت از این بیماران پیش‌بینی می‌شود و برخی داروها و خدمات درمانی نیز با پوشش حمایتی گسترده‌تر و در مواردی به‌صورت رایگان ارائه می‌شوند؛ با این حال، گسترش این حمایت‌ها ضروری است.
انگ اجتماعی مانع مراجعه برای درمان اختلالات روانی است
وی درباره ضرورت کاهش انگ اجتماعی مرتبط با اختلالات روان‌پزشکی اظهار کرد: انگ اجتماعی در این حوزه همچنان نگران‌کننده است. گاهی افرادی که برای دریافت خدمات روان‌شناسی یا روان‌پزشکی مراجعه می‌کنند، با واکنش‌هایی مانند اینکه «مشکلی نداری» یا «خودت را ضعیف نگیر» مواجه می‌شوند؛ در حالی که اختلالات روانی نیز مانند بیماری‌های جسمی ممکن است به دلایل مختلف ایجاد شوند و نباید آنها را به ضعف یا ناتوانی فرد نسبت داد.
شالبافان با تأکید بر نقش افزایش سواد سلامت روان در کاهش انگ اجتماعی افزود: جامعه باید شناخت بیشتری درباره اختلالات روانی پیدا کند. همچنین لازم است افراد فرصت داشته باشند درباره تجربه‌های خود از مشکلات سلامت روان و روند درمان صحبت کنند.
وی ادامه داد: به اشتراک گذاشتن تجربه‌های مثبت افرادی که با دریافت خدمات روان‌شناسی و روان‌پزشکی بهبود یافته‌اند، می‌تواند به کاهش انگ اجتماعی کمک کند. خانواده نیز محیط مهمی برای حمایت از افراد و فراهم کردن فضایی امن برای گفت‌وگو درباره مشکلات روانی است.
ضرورت هماهنگی دستگاه‌ها برای ارتقای سلامت روان
شالبافان در پاسخ به پرسشی درباره تعدد مداخلات دستگاه‌ها و ضرورت ایجاد هماهنگی در برنامه‌های سلامت روان گفت: وزارت بهداشت در حوزه سلامت مسئولیت دارد و بخش مهمی از مأموریت آن به ارتقای سلامت روان در سطح ملی مربوط می‌شود. دانشگاه‌های علوم پزشکی، شبکه‌های بهداشتی و سایر بخش‌های مرتبط نیز در سطوح مختلف در این زمینه نقش دارند.
وی با بیان اینکه نهادهای متعددی در کشور در حوزه سلامت روان فعالیت می‌کنند، افزود: لازم است این دستگاه‌ها در کنار یکدیگر و به‌صورت هم‌افزا اقدام کنند تا خدمات با بیشترین اثربخشی و کمترین هزینه ارائه شود.
شالبافان با اشاره به برنامه «سراج» اظهار کرد: یکی از اهداف اصلی این برنامه، استفاده هماهنگ از ظرفیت دستگاه‌های مختلف در سطح ملی و شهرستانی است. این برنامه در سطح ملی با مشارکت دستگاه‌های ذی‌نفع و در سطح شهرستان‌ها با همکاری نهادهای مسئول و هماهنگی فرمانداری‌ها اجرا می‌شود.
وی ادامه داد: تجربه اجرای این برنامه در مناطق تحت پوشش نشان داده است که هماهنگی میان بخش‌های مختلف می‌تواند به کاهش بستری بیماران روان‌پزشکی، افزایش سواد سلامت روان، کاهش اقدام به خودکشی و خودکشی منجر به مرگ و افزایش شناسایی بیماران روان‌پزشکی کمک کند.
مدیرکل دفتر سلامت روان وزارت بهداشت تأکید کرد: دستیابی به نتایج مؤثر در حوزه سلامت روان مستلزم همکاری بین‌بخشی، استفاده از تجربه‌های موفق و بومی‌سازی مداخلات متناسب با فرهنگ و نیازهای جامعه است.
شالبافان با اشاره به ضرورت تکمیل چرخه ارجاع خدمات سلامت روان گفت: در مناطقی که مراکز سراج راه‌اندازی شده و فعالیت مؤثری دارند، بخش‌های مختلف از جمله آموزش‌وپرورش، سازمان بهزیستی، هلال‌احمر و سایر نهادها می‌توانند از مسیر ارجاع منظم و ساختارمند برای دریافت خدمات تخصصی روان‌شناسی و روان‌پزشکی استفاده کنند.
وی افزود: مردم نیز باید بدانند برای دریافت خدمات تخصصی، منسجم و رایگان سلامت روان به کجا مراجعه کنند. ممکن است افراد تمایل داشته باشند از خدمات بخش خصوصی استفاده کنند که این حق انتخاب آنهاست، اما وظیفه ما فراهم کردن خدمات دولتی برای افزایش عدالت در سلامت است.
شالبافان با بیان اینکه مطالعات مربوط به توسعه این الگو در سطح کشور در حال انجام است، اظهار کرد: ارزیابی‌ها نشان می‌دهد در مناطقی که اقدامات بین‌بخشی به‌صورت منسجم اجرا شده، دست‌کم دو تا سه سال پس از آغاز برنامه می‌توان انتظار مشاهده تغییرات و کاهش برخی مشکلات را داشت. امیدواریم این الگو در تمام ۱۴۸ مرکز سراج گسترش پیدا کند.
وی ادامه داد: هدف‌گذاری انجام‌شده، افزایش تعداد مراکز سراج به ۳۰۰ مرکز طی دو سال آینده است، اما اولویت توسعه با مناطق پرخطر و مناطقی است که نیاز بیشتری به این خدمات دارند. همچنین در برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع، گسترش پوشش خدمات سلامت روان از اولویت‌های مهم به شمار می‌رود.
مدیرکل دفتر سلامت روان وزارت بهداشت با اشاره به جمعیت تحت پوشش این برنامه گفت: در چارچوب الگوی سراج، حدود سه میلیون و ۲۰۰ هزار نفر خدمات دریافت کرده‌اند که از میان آنها حدود ۷۰۰ هزار نفر به مداخلات روان‌شناختی نیاز داشته‌اند. تعداد کمتری نیز به مداخلات دارویی نیازمند بوده‌اند.
وی تأکید کرد: الگوی سراج می‌تواند پشتیبان اقدامات سلامت روان در شبکه بهداشت و درمان دانشگاه‌های علوم پزشکی باشد و به انسجام بیشتر خدمات و تسهیل دسترسی مردم به آنها کمک کند.
به‌روزرسانی آموزش‌های روان‌شناختی برای مداخله در بحران
شالبافان در پاسخ به پرسشی درباره تفاوت مداخلات سلامت روان در جنگ با سایر اختلالات روان‌شناختی و ضرورت به‌روزرسانی دانش روان‌شناسان گفت: مداخلات علمی سلامت روان در بحران‌ها باید متناسب با شرایط فرهنگی و مبتنی بر شواهد علمی باشد. از زمان زلزله بم تاکنون، مداخلات مختلف در کشور به‌روزرسانی، بومی‌سازی و توسعه یافته‌اند.
وی افزود: یکی از آموزش‌های مهم برای روان‌شناسان، آشنایی با مداخلات غیردارویی در بحران‌هاست. انتظار داریم دانشگاه‌های تربیت‌کننده دانشجویان روان‌شناسی نیز اقدامات لازم را در این زمینه انجام دهند.
مدیرکل دفتر سلامت روان وزارت بهداشت ادامه داد: در شبکه بهداشت و درمان کشور حدود سه هزار و ۴۰۰ روان‌شناس فعالیت می‌کنند که در بدو استخدام، دوره‌های تکمیلی آموزشی برای آنها برگزار می‌شود. مداخلات روان‌شناختی در بحران‌ها و بلایا نیز یکی از بخش‌های ثابت این آموزش‌هاست.
شالبافان با اشاره به اقدامات انجام‌شده در فاصله جنگ ۱۲روزه تا جنگ رمضان اظهار کرد: در این مدت، بسته‌های آموزشی مداخلات روان‌شناختی با کمک انجمن روان‌شناسی به‌روزرسانی شد. همچنین با همکاری انجمن‌های تخصصی و پیشکسوتان این حوزه، آموزش‌های گسترده‌ای برای روان‌شناسان دستگاه‌های مختلف درباره نحوه مداخله در بحران‌ها و بلایا برگزار شد.
وی افزود: محتوای آموزشی تصویری نیز تهیه و در اختیار نهادهای مختلف قرار گرفت و دسترسی روان‌شناسان سراسر کشور به این محتوا به‌صورت رایگان فراهم شد.
شالبافان همچنین از تدوین بسته آموزشی درمان دارویی اختلالات مرتبط با استرس پس از سانحه با همکاری انجمن روان‌پزشکان ایران خبر داد و گفت: این بسته برای پزشکان غیرروان‌پزشک تدوین شده است تا پزشکان عمومی و سایر متخصصانی که در مراکز درمانی فعالیت می‌کنند، بتوانند از آن برای ارائه خدمات مناسب استفاده کنند. با این حال، توسعه این آموزش‌ها و گسترش خدمات همچنان ضروری است.
ارائه خدمات رایگان سلامت روان به کادر سلامت
مدیرکل دفتر سلامت روان وزارت بهداشت در پاسخ به پرسشی درباره فشارهای روانی واردشده به پزشکان، پرستاران و سایر کارکنان حوزه سلامت گفت: مشاغلی که با شرایط بحرانی ارتباط دارند، معمولاً به دلیل مسئولیت اجتماعی و آموزش‌های قبلی، در بحران‌ها وظایف خود را انجام می‌دهند؛ اما توجه به سلامت روان این افراد نیز وظیفه مهمی است که نباید نادیده گرفته شود.
وی افزود: نهادها، وزارتخانه‌ها و بخش‌های مختلف باید سلامت روان کارکنان خود را به‌ویژه افرادی که در بحران با صحنه‌های آسیب‌زا و شرایط پراسترس مواجه بوده‌اند، مورد توجه قرار دهند.
شالبافان با اشاره به راه‌اندازی سامانه غربالگری سلامت روان کادر سلامت در اردیبهشت‌ماه گفت: کارکنان حوزه سلامت می‌توانستند به‌صورت ناشناس به این سامانه مراجعه و وضعیت خود را از نظر مشکلات شایع سلامت روان، از جمله اضطراب، افسردگی و اختلال استرس پس از سانحه، بررسی کنند.
وی ادامه داد: پس از غربالگری، به افرادی که با مشکل مواجه بودند، پیشنهاد می‌شد در صورت تمایل، اطلاعات تماس خود را ثبت کنند تا روان‌شناسان دانشگاه‌های علوم پزشکی و شبکه بهداشت و درمان برای ارائه خدمات رایگان با آنها تماس بگیرند.
مدیرکل دفتر سلامت روان وزارت بهداشت با بیان اینکه تعداد قابل‌توجهی از کارکنان به این سامانه مراجعه کرده‌اند، اظهار کرد: نتایج ارزیابی‌ها نشان می‌دهد وضعیت سلامت روان برخی از این افراد نیازمند توجه جدی است. به‌ویژه کارکنانی که به‌طور مستقیم با صحنه‌های آسیب‌زا، پیکرها یا افراد آسیب‌دیده مواجه بوده‌اند، به حمایت ویژه نیاز دارند.
وی افزود: خدمات روان‌شناختی به‌صورت گسترده در دانشگاه‌های علوم پزشکی به کارکنان متقاضی ارائه شده و بازخوردهای مستقیم نیز دریافت شده است. بیش از ۸۰ درصد کارکنانی که این خدمات را دریافت کرده‌اند، اعلام کرده‌اند که خدمات ارائه‌شده برایشان مناسب بوده و به بهبود وضعیت آنها کمک کرده است.
شالبافان تأکید کرد: با وجود این نتایج، گسترش دسترسی به خدمات، افزایش تعداد افراد تحت پوشش و تعریف سازوکارهای پیگیری مستمر ضروری است. همکاری افراد در روند درمان نیز اهمیت زیادی دارد و درمان‌های دارویی و غیردارویی می‌توانند در بهبود وضعیت آنها مؤثر باشند.
خدمات سلامت روان الزاماً پرهزینه نیست
وی با تأکید بر اینکه دریافت خدمات سلامت روان در بحران‌ها لزوماً به معنای پرداخت هزینه‌های سنگین نیست، گفت: مردم و کارکنان حوزه سلامت می‌توانند بدون پرداخت هزینه یا با هزینه‌ای اندک به مراکز معرفی‌شده مراجعه کنند و خدمات مورد نیاز خود را دریافت کنند.
شالبافان افزود: نباید این تصور ایجاد شود که روش‌های درمانی مبتنی بر فناوری یا سایر روش‌های تبلیغ‌شده در فضای مجازی می‌توانند در مدت کوتاهی و با پرداخت هزینه‌های بالا، مشکلات روان‌شناختی را به‌طور کامل برطرف کنند؛ چنین ادعاهایی لزوماً پشتوانه علمی ندارند.
وی ادامه داد: درمان‌های روان‌پزشکی به پیگیری، ممارست و همکاری فرد نیاز دارند، اما الزاماً پرهزینه نیستند. روان‌درمانی، درمان دارویی با نظر روان‌پزشک و سایر مداخلات اجتماعی می‌توانند در بهبود وضعیت افراد مؤثر باشند. حمایت‌های اجتماعی و همراهی خانواده نیز در این مسیر نقش مهمی دارند.
شالبافان گفت: در سال‌های گذشته دانشگاه‌های مختلفی در کشور به تربیت دستیاران روان‌پزشکی پرداخته‌اند. با توجه به اینکه آموزش روان‌پزشکی تحت نظارت وزارت بهداشت و نهادهای تخصصی مربوط انجام می‌شود، سطح آموزش‌ها به یکدیگر نزدیک‌تر است، اما همچنان به ارتقای کیفیت آموزش در این حوزه نیاز داریم.
وی افزود: در بخش‌هایی مانند روان‌پزشکی کودک و نوجوان و سایر حوزه‌های تخصصی، به تربیت نیروی انسانی بیشتری نیاز داریم. تعداد روان‌پزشکان و روان‌شناسان کشور در مقایسه با کشورهای هم‌تراز پایین است و افزایش تعداد متخصصان، به‌ویژه در حوزه‌های تخصصی، باید مورد توجه قرار گیرد. البته در کنار افزایش نیروی انسانی، ارتقای کیفیت آموزش و تسهیل دسترسی مردم به خدمات نیز اهمیت دارد.
مدیرکل دفتر سلامت روان وزارت بهداشت با اشاره به نابرابری در توزیع نیروهای متخصص گفت: یکی از چالش‌های مهم این است که در برخی شهرستان‌های پرجمعیت، با وجود فعالیت تعداد قابل‌توجهی از روان‌پزشکان و روان‌شناسان، میزان نیاز مردم بیشتر است و دسترسی کافی به خدمات وجود ندارد. در مقابل، برخی شهرستان‌ها و مناطق کمتر برخوردار با کمبود جدی روان‌پزشک و روان‌شناس مواجه هستند.
وی ادامه داد: سیاست‌گذاری برای رفع این نابرابری از وظایف دولت است و اجرای برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع می‌تواند به توزیع عادلانه نیروهای متخصص و حمایت مناسب از خدمات ارائه‌شده کمک کند.
شالبافان در پاسخ به پرسشی درباره آخرین آمار شیوع افسردگی در کشور اظهار کرد: آخرین مطالعه کشوری در این زمینه مربوط به سال ۱۴۰۱ است که اطلاعات آن به‌طور گسترده در اختیار رسانه‌ها قرار گرفته است. مطالعات مشابه در سطح جهان معمولاً با فاصله زمانی هفت تا ۱۰ سال انجام می‌شوند، اما با توجه به شرایط خاص کشور، برنامه‌ریزی کرده‌ایم این مطالعه با همکاری بخش‌های مختلف وزارت بهداشت، معاونت‌های پژوهشی و دانشگاه‌های علوم پزشکی زودتر انجام شود و نتایج آن در اختیار عموم قرار گیرد.
وی افزود: مطالعات اولیه نشان می‌دهد مناطقی که در سال گذشته با بحران‌ها و حوادث مختلف بیشتری مواجه بوده‌اند، با افزایش قابل‌توجه مشکلات سلامت روان روبه‌رو شده‌اند؛ با این حال، اعلام دقیق وضعیت استان‌ها به انجام مطالعات گسترده‌تر و بررسی‌های علمی نیاز دارد.
شالبافان با اشاره به وجود حدود ۱۰ هزار و ۵۰۰ تخت روان‌پزشکی در کشور، بر ضرورت توسعه ظرفیت بستری در مناطق دارای کمبود جدی و هم‌زمان تقویت خدمات سلامت روان در سطح جامعه تأکید کرد و گفت: درمان دارویی و روان‌درمانی، روش‌های اصلی درمان اختلالات روان‌پزشکی هستند و مصاحبه بالینی همچنان مهم‌ترین ابزار ارزیابی وضعیت بیمار و میزان اثربخشی درمان است.
وی گفت: همکاران ما در معاونت درمان، مدیریت و پیگیری موضوعات مرتبط با بیماران بستری، به‌ویژه تخت‌های پزشکی و روان‌پزشکی، را بر عهده دارند و ما نیز در تعامل نزدیک با آنها هستیم.
وی افزود: طبق آخرین اطلاعات، در حال حاضر حدود ۱۰ هزار و ۵۰۰ تخت روان‌پزشکی در کشور وجود دارد. با توجه به گستردگی جغرافیایی کشور، شیوع اختلالات روان‌پزشکی و وجود موارد اورژانسی، لازم است ظرفیت تخت‌های روان‌پزشکی در سطح کشور افزایش یابد و توزیع آنها نیز متناسب با نیاز مناطق مختلف باشد.
شالبافان ادامه داد: یکی از اهداف اصلی برنامه سراج این است که با توجه به کمبود تخت‌های بستری، امکان درمان مؤثر بیماران در سطح جامعه فراهم شود و نیاز به بستری مجدد و بستری بیماران روان‌پزشکی تا حد امکان کاهش یابد.
وی با بیان اینکه توسعه خدمات سلامت روان در سطح جامعه باید هم‌زمان با توجه به ظرفیت‌های بستری دنبال شود، اظهار کرد: این موضوع تنها بر عهده معاونت درمان نیست، بلکه دانشگاه‌های علوم پزشکی، معاونت توسعه، سایر نهادهای مسئول در حوزه تخت‌های بیمارستانی و سازمان‌های بیمه‌گر نیز باید برای توسعه این خدمات همکاری کنند.
شالبافان با اشاره به تفاوت نیاز کشورها به تخت‌های روان‌پزشکی گفت: در کشورهای مختلف، تعداد تخت مورد نیاز بر اساس جمعیت، نظام ارائه خدمات، قوانین مربوط به بستری طولانی‌مدت و میزان همراهی خانواده‌ها متفاوت است؛ بنابراین نمی‌توان به‌سادگی شاخص یک کشور را برای کشور دیگری در نظر گرفت.
وی افزود: با توجه به ظرفیت تخت‌های بیمارستانی کشور و دستورالعمل‌های پیشین درباره افزایش تخت‌های روان‌پزشکی، به نظر می‌رسد حرکت به سمت افزایش این ظرفیت ضروری است؛ هرچند رسیدن به میزان مورد نیاز همچنان فاصله زیادی دارد. در کوتاه‌مدت و میان‌مدت، باید استان‌ها و شهرستان‌هایی که فاقد تخت روان‌پزشکی هستند یا با کمبود جدی مواجه‌اند، در اولویت اقدامات قرار گیرند.
ضرورت مراجعه بیماران به متخصص مربوطه
شالبافان در ادامه با تأکید بر ضرورت آگاهی‌رسانی درباره وظایف تخصص‌های پزشکی گفت: بر اساس اصول علمی، منابع معتبر و دستورالعمل‌های آموزشی، هر یک از متخصصان وظایف مشخصی در تشخیص و درمان بیماری‌ها دارند و مردم باید بدانند برای هر مشکل به کدام متخصص مراجعه کنند.
وی توضیح داد: متخصصان مغز و اعصاب یا نورولوژیست‌ها مسئول تشخیص و درمان اختلالاتی هستند که با تغییرات عملکردی یا ساختاری دستگاه عصبی همراه‌اند و از جمله آنها می‌توان به تشنج، سکته‌های مغزی و مشکلات حرکتی مانند پارکینسون اشاره کرد.
شالبافان ادامه داد: در مقابل، مسائل مرتبط با عواطف، رفتار و بسیاری از اختلالات روان‌پزشکی در حوزه تخصص روان‌پزشکان یا متخصصان اعصاب و روان قرار می‌گیرد. اختلالاتی مانند اضطراب، افسردگی، اسکیزوفرنیا و برخی اختلالات دوران کودکی، از جمله اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی، باید از سوی متخصص مربوطه ارزیابی و درمان شوند.
وی با اشاره به اینکه گاهی یک بیمار ممکن است هم‌زمان به چند اختلال مبتلا باشد، گفت: برای مثال، فردی ممکن است علاوه بر تشنج، به یک اختلال روان‌پزشکی نیز مبتلا باشد؛ در چنین شرایطی، رسیدگی به هر یک از مشکلات او به ارزیابی و مداخله متخصص مربوطه نیاز دارد.
شالبافان تأکید کرد: اطلاع‌رسانی خارج از چارچوب‌های علمی می‌تواند به ارائه اطلاعات نادرست به مردم منجر شود. انجمن‌های علمی و بوردهای تخصصی باید در این زمینه مسئولانه عمل کنند. تجربه ما نیز نشان می‌دهد که این نهادها عموماً به اصول علمی پایبند بوده‌اند.
روان‌درمانی و دارودرمانی؛ دو روش اصلی درمان اختلالات روان‌پزشکی
شالبافان در بخش دیگری از سخنان خود درباره روش‌های درمان اختلالات روان‌پزشکی اظهار کرد: اصول کلی درمان این اختلالات، از جمله اختلالات شایعی مانند اضطراب و افسردگی، بر دو روش اصلی روان‌درمانی و درمان دارویی استوار است.
وی با اشاره به روش‌های تحریک مغزی افزود: برخی روش‌های جدید در کشورهای مختلف مورد بررسی قرار گرفته‌اند و میزان استفاده از آنها به شواهد علمی و دستورالعمل‌های درمانی بستگی دارد. برای نمونه، روش تحریک مغناطیسی فراجمجمه‌ای مکرر (rTMS) در کشور برای درمان افسردگی مورد تأیید قرار گرفته و تجویز آن در چارچوب ضوابط مربوطه از سوی روان‌پزشک امکان‌پذیر است.
شالبافان ادامه داد: ممکن است روش‌های دیگری نیز در مطالعات پژوهشی نتایج امیدوارکننده‌ای نشان داده باشند، اما تا زمانی که شواهد کافی و تأییدیه‌های لازم را بر اساس راهنماهای بالینی کسب نکرده‌اند، نمی‌توان آنها را در جایگاه روش‌های درمانی تأییدشده قرار داد. البته علم پزشکی پیوسته در حال پیشرفت است و ممکن است این وضعیت در آینده تغییر کند.
مصاحبه بالینی همچنان مهم‌ترین ابزار ارزیابی بیمار است
شالبافان با تأکید بر اهمیت روش‌های علمی تشخیص و ارزیابی گفت: مصاحبه بالینی همچنان مهم‌ترین ابزار برای ارزیابی وضعیت بیمار در ابتدای درمان و بررسی میزان بهبود یا نیاز به تقویت درمان است. گفتگوی روان‌پزشک یا روان‌شناس با بیمار، نقش اساسی در شناخت وضعیت او و ارزیابی روند درمان دارد.
وی هشدار داد: اگر روش‌های دیگر، صرفاً به دلیل ظاهر جذاب یا استفاده از رنگ‌های متفاوت و بدون پشتوانه علمی، جایگزین ارزیابی بالینی شوند و هزینه‌های اضافی به بیمار تحمیل کنند، نمی‌توان آنها را روشی علمی و معتبر دانست.
